MỤC TIÊU HỌC TẬP
Sau khi thực tập xong bài này, sinh viên phải:
- Sử dụng thành thạo các dụng cụ thông thường để phân tích hình thái hoa.
- Phân loại và vẽ được các kiểu cụm hoa.
- Phân biệt và vẽ được đặc điểm hình thái của các bộ phận trong một hoa như đế, đài, tràng, bộ nhị và bộ nhụy.
Nhận dạng các kiểu cụm hoa (hoa tự)
Chọn các mẫu hoa sau đây để tiến hành quan sát và phân loại. Dùng dụng cụ phân tích hoa là kẹp, kim mũi mác để phân tích và quan sát. Đối với các hoa có kích thước nhỏ thì nên dùng kính lúp soi nổi để quan sát. Xác định loại hoa đó mọc đơn độc hay mọc thành cụm. Nếu là cụm hoa thì xác định kiểu cụm hoa và vẽ sơ đồ cụm hoa đó.
Hoa mọc riêng lẻ: Dâm bụt, Hồng
Cụm hoa:
Cụm hoa đơn:
Đơn vô hạn:
Chùm: Xem ở hoa một số cây họ Đậu (Fabaceae) như hoa Thàn mát (Millettia ithiochtoma), Vông mồng gà (Erythrina crista-gali).
Bông: Xem ở cụm hoa cây Mã đề (Plantago major L.), Mào gà hoa trắng (Celosia argentia ), Tai tượng (Acalypha wilkesiana Muel.-Arg.) (bông đuôi sóc).
Tán: Xem cây Rau má (Centella asiatica (L.) Urb.).
Đầu: Xem ở các cây họ Cúc như Hướng dương (Helianthus sp.).
Đơn hữu hạn
– Xim 1 ngả hình đinh ốc: Xem ở cụm hoa La dơn (Gladiolus communis L.).
– Xim 2 ngả: Xem cụm hoa Mẫu đơn (Ixora nigricans R.Br. ex Wightet Arn.) .
– Xim co: Xem ở các cây họ Bạc hà (Lamiaceae), ví dụ như Cỏ thiên thảo (Anisomeles indica (L.) O.Ktze).
Cụm hoa kép:
– Chùm kép: Xem cụm hoa Bưởi (Citrus grandis (L.) Osbeck).
– Tán kép: Xem cụm hoa Giần sàng (Selinum monnieri L.).
Nhận dạng cấu tạo các phần của một hoa
Chọn các mẫu hoa theo yêu cầu trong phần này để quan sát và phân loại.
Dùng kim mũi mác, kẹp nhỏ, dao lam để tiến hành phân tích. Đối với các mẫu có kích thước nhỏ thì có thể quan sát trên kính lúp soi nổi.
Đối với từng loại hoa, tiến hành phân tích từ bên ngoài vào trong và từ dưới lên trên. Quan sát, nhận dạng và vẽ lại từng bộ phận của hoa.
Cấu tạo của bao hoa
Đài hoa:
Yêu cầu:
– Quan sát các hoa sau đây: hoa Hồng (Rosa sinensis L.), hoa Cẩm chướng (Dianthus sp.), hoa Dâm bụt (Hibiscus rosa-sinensis L.), hoa Huệ (Polyanthes tuberosa L.), hoa Tai tượng (Acalypha wilkesiana Muel.-Arg.).
– Phân loại và vẽ các kiểu đài đã quan sát.
Cách làm:
– Quan sát xem ở hoa nào có lá đài (đài màu xanh lục) hay cánh đài (đài có màu giống cánh hoa).
Đối với hoa có lá đài, quan sát xem đài hoa hàn liền hay rời; số lượng; hình dạng và kích thước các lá đài. Ngoài ra, quan sát xem đài hoa có hình dạng gì đặc biệt không?
– Đối với hoa có cánh đài, quan sát màu sắc,số lượng, hình dạng và kích thước của cánh đài.
Ví dụ: Hoa Dâm bụt tàu (Malvaviscus arboreus Cav.) có 5 lá đài màu xanh, hàn liền với nhau thành hình ống dài khoảng 1-2cm. Bên ngoài ống đài có một số đài phụ hình sợi mảnh, rời, số lượng không cố định.
Tràng hoa:
Yêu cầu:
Quan sát các hoa sau đây: Hồng, Cẩm chướng, Dâm bụt, Huệ, Cải, Đậu các loại, Móng bò, Bưởi, Phong lan, Ngọc lan, Cà độc dược, Cà hôi, Cỏ thiên thảo, Hướng dương.
Phân loại và vẽ các kiểu tràng đã quan sát.
Cách làm:
– Quan sát xem hoa có cánh hoa rời nhau hay hàn liền.
– Đối với cánh hoa rời, quan sát xem hình dạng và kích thước của cánh hoa giống nhau (tràng rời đều) hay khác nhau (rời không đều); số lượng cánh hoa. Về hình dạng, cánh hoa thuộc các kiểu nào trong số các kiểu sau:
• Tràng rời đều: hình hoa hồng; hình hoa cẩm chướng, hình chữ thập.
• Tràng rời không đều: hình bướm, hình hoa lan.
– Đối với cánh hoa hàn liền, quan sát xem hình dạng và kích thước của các cánh hoa giống nhau (tràng liền đều) hay khác nhau (liền không đều); số lượng các cánh hoa hàn liền thành ống hoa là bao nhiêu. Về hình dạng, cánh hoa hàn liền thuộc các kiểu nào trong số các kiểu sau:
• Tràng liền đều: hình phễu, hình đinh, hình bánh xe, hình ống, hình nhạc và hình chuông;
• Tràng liền không đều: hình môi, hình lưỡi nhỏ và hình mặt nạ.
Ví dụ: Hoa Dâm bụt có tràng hoa gồm 5 cánh rời, đều, màu đỏ, hình hoa hồng, kích thước trung bình dài khoảng 10-15cm, rộng khoảng 6-8cm.
Tiền khai hoa
Quan sát các mẫu hoa trên, xác định hoa được quan sát có tiền khai hoa kiểu gì trong số sau: xoắn ốc, van, vặn, lợp, ngũ điểm, cờ và thìa. Vẽ sơ đồ kiểu tiền khai hoa đó.
Ví dụ: Hoa Dâm bụt có tiền khai hoa vặn.
Cấu tạo bộ nhị
(i) Cấu tạo một nhị hoa
Yêu cầu và cách làm:
Chọn hoa Loa kèn có bộ nhị rời nhau, dùng dao mỏng hoặc kẹp sắt nhỏ tách mở bao hoa ra để quan sát nhị hoa. Tách riêng một nhị hoa ra, quan sát bằng mắt thường hoặc kính lúp. Nhận dạng các phần chỉ nhị, bao phấn và trung đới. Cho biết bao phấn đính gốc hay đính lưng và cách nứt của bao phấn như thế nào?
Dùng dao mỏng cắt ngang qua bao phấn, nhận xét xem nhị hoa có bao phấn hai ô hay một ô. Quan sát kỹ bằng kính lúp hoặc bằng kính hiển vi thấy trong các túi phấn có nhiều hạt hình cầu rất nhỏ, đó là hạt phấn.
Vẽ lại hình dạng nhị hoa đó.
(ii) Các kiểu bộ nhị
Yêu cầu:
Chọn các hoa sau đây để quan sát và phân loại bộ nhị: Dâm bụt, Đậu, Gạo, Loa kèn, cỏ Thiên thảo, Cải, Phong lan.
Phân loại và vẽ các kiểu bộ nhị trong các hoa trên đây.
Cách làm:
– Tiến hành bộc lộ bộ nhị của các hoa tương tự như phần trên. Quan sát xem các bộ nhị trên thuộc kiểu nào trong số các kiểu sau:
• Bộ nhị một bó;
• Bộ nhị hai bó;
• Bộ nhị nhiều bó;
• Bộ nhị ngang số;
• Bộ nhị hai trội;
• Bộ nhị bốn trội;
• Cuống nhị nhụy;
• Trụ nhị nhụy;
• Bộ nhị có chỉ nhị phân nhánh.
Ví dụ: Hoa Dâm bụt có bộ nhị một bó gồm nhiều nhị hàn liền với nhau ở phần chỉ nhị tạo thành ống vặn xoắn, ở đầu mỗi chỉ nhị (phần không hàn liền) có mang bao phấn một ô, nứt dọc.
Quan sát bộ nhụy
(i) Cấu tạo của bộ nhụy
Yêu cầu và cách làm:
Quan sát ở hoa Dâm bụt. Loại bỏ phần bao hoa và ống chỉ nhị, phần còn lại trên đế hoa là bộ nhụy, chỉ gồm có một nhụy, gồm ba phần (tính từ dưới lên trên) là bầu, vòi và núm nhụy. Quan sát thấy vòng bao hoa và bộ nhị đính ở phía dưới gốc bầu, như vậy gọi là bầu trên.
Vẽ lại cấu tạo của một nhụy hoa.
(ii) Các kiểu bộ nhụy
Yêu cầu:
Chọn các mẫu hoa: Hồng; Cẩm chướng; cỏ Thiên thảo; Huệ; Đậu và Ngọc lan.
Quan sát (bằng mắt thường hoặc soi dưới kính lúp) các kiểu bộ nhụy, phân loại theo các kiểu bộ nhị trên.
Cách làm:
– Tiến hành bộc lộ bộ nhụy tương tự như phần, quan sát xem:
• Bộ nhụy có một lá noãn, hoặc
• Bộ nhụy có nhiều lá noãn rời, hoặc
• Bộ nhụy có nhiều lá noãn hàn liền một phần hoặc hoàn toàn.
(iii) Các kiểu đính noãn
Yêu cầu:
Chọn các mẫu hoa và quả sau: Hoa Cẩm chướng, hoa Dâm bụt, hoa Huệ, quả Dưa chuột (Curcumis sativus K.), quả Đu đủ (Carica papaya L.) và quả Đậu cove.
Xác định và vẽ kiểu đính noãn (vẽ lát cắt ngang qua bầu của nhụy hoa và quả).
Yêu cầu:
Dùng dao mỏng cắt một lát mỏng ngang qua bầu. Đưa lát cắt đó soi lên kính hiển vi hoặc kính lúp soi nổi. Quan sát số lá noãn, số ô trong một bầu và cách đính noãn. Phân loại các bộ nhụy của các hoa trong phần thực tập có kiểu đính noãn nào trong số các kiểu sau:
Đính noãn gốc; đính noãn trung tâm; đính noãn trung trục; đính noãn bên và đính noãn giữa.
Ví dụ: Hoa Dâm bụt có bộ nhụy gồm 5 lá noãn hàn liền tạo thành
một nhụy. Bầu trên, 5 ô, đính noãn trung trục.